Categories
Sejarah Tingkatan 3

Sejarah Tingkatan 3 Bab 5

Sejarah Tingkatan 3 Bab 5 Pentadbiran Barat Di Sarawak Dan Sabah

Latar belakang pemerintahan tempatan di Sarawak dan Sabah

Sistem pemerintahan tempatan
1) Sistem Kesukuan
– pegangan dan kepatuhan kepada adat masyarakat

Sarawak
i) Bagi masyarakat Melanau ketua masyarakat dikenali sebagai Menteri
ii) Pemimpin menjadi orang tengah menyelesaikan pertelingakahan dalam kalangan penduduk dan memastikan keharmonian bekalan
iii) Antara masyarakat yang mengamalkan sistem ini termasuklah Iban, Bidayuh, Kenyah, Kelabit dan Kayan
iv) Penekanan terhadap kepatuhan kepada adat
v) Bagi masyarakat Iban pemimpin utama ialah Tuai Rumah. Beliau menjadi sumber autoriti masyarakat
vi) Pemilihan pemimpin bukan sekadar faktor keturunan namun lebih kepada kebolehan peribadi
vii) Dalam masyarakat Bidayuh, sumber autoriti ialah Tua Kapungviii) Ketua dalam masyaarakat Kenyah dikenali sebagai Peran Lepo, manakala Kayan sebagai Kelunan Maren.

Sabah
i) Pegangan adat menjadi alat kawalan sosiopolitik yang berkesan
ii) Masyarakat mempunyai pemimpin yang dikenali sebagai Orang Tua. Sebagai pemimpin utama yang menyelesaikan pertikaian
iii) Sistem pemerintahan mengandungi Majlis Kampung dan Tukang-tukang Adat
iv) Majlis kampung membantu Orang Tua dalam pengurusan adat dan kehidupan seharian
v) Tukang Adat pula memastikan setiap upacara adat dilakukan dengan betul bagi mengelakkan bencana
vi) Masyarakat Bajau di pantai timur Sabah, pemimpin dikenali sebagai matto’a yang menjadi pelindung adat dan kepentingan anak buah
vii) Masyarakat yang mengamalkan sistem ini termasuklah Kadazandusun, Murut, dan Bajau

2) Sistem Pendabiran Tempatan
Sarawak
i) pengaruh Brunei menyebabkan pemerintahan di Sarawak dipengaruhi sistem Kesultanan Brunei. Sistem pentadbiran dipecahkan kepada 3 bentuk (Sungai Kerajaan, Sungai Tulin, Sungai Kuripan)
ii) pentadbiran dijalankan oleh pembesar tempatan yang menjadi wakil sultan atau pembesar yang memiliki wilayah tersebut
iii) kawasan di Sungai Sarawak ditadbir oleh Datu Patinggi Datu Bandar dan Datu Temenggung sebagai wakil Sultan Brunei
iv) kawasan pedalaman ditadbir oleh Orang Kaya (O.K) sepertik O.K. Beti di Padeh, O.K. Antau di Rimas, O.K. Jugah di Lundu dan O.K Gasing di Skrang
v) kuasa Kesultanan Brunei di Sarawak adalah berasaskan kepada sistem penguasaan tanah

Sistem Kedatuan – sistem pemerintahan tradisi masyarakat Melayu di Sarawak yang berpusat di sekitar Sungai Sarawak.
i) diamalkan oleh kerajaan awal yang wujud di Sarawak
ii) sewaktu pengaruh Kesultanan Brunei, golongan pembesar ini menjadi wakil bagi pihak Sultan Brunei
iii) kerajaan Sawaku merupkan antara kerajaan awal yang terletak di sekitan Sungai Sarawak ditadbir oleh Datu Merpati Jepang
iv) berkuasa mentadbir Sarawak tanpa campur tangan Kesultanan Brunei
v) keturunan Datu Merpati Jepang secara turun-temurun menguasai pentadbiran di wilayah ini dengan memakai gelaran Datu Patinggi, Datu Bendahara (Datu Bandar) dan Datu Temenggung
vi) Bertanggungjawab menjalankan pentadbiran dan membangunkan Sarawak

Sabah
i) kawasan pantai barat dikuasai oleh Kesultanan Brunei, manakala kawasan pantai timur dikuasai oleh Kesultanan Sulu
ii) Kuasa Kesultanan Brunei di Sabah berasaskan sistem penguasaan tanah
iii) pentadbiran dijalankan oleh pembesar tempatan yang menjadi wakil sultan atau pembesar (pengiran) yang memiliki wilayah tersebut
iv) Sultan sulu memiliki semua tanah di bawah pengaruhnya. Pemerintahan diwakilkan oleh Datu
v) Kuasa golongan Datu bergantung pada milikan bilangan hamba (pengikut) dan kemampuan menghantar ufti secara tetap kepada sultan
vi) Golongan Datu inilah yang sebenarnya menjalankan pentadbiran di pantai timur Sabah dan sistem ini dikenali sebagai sistem Datu

Sistem Ketua Bebas
i) Ketua bebas muncul daripada sikap berani dan keperwiraan seseorang tokoh yang mencabar kewibawaan Sultan di kawasannya
ii) Antara Ketua bebas ialah Syarif Osman yang berkuasa di daerau Marudu antara tahun 1830-1840 dan Datu Kerunding yang berkuasa di daerah Tungku pada akhir abad 19
iii) Mereka tergolong atau mempunyai petalian keluarga dengan Sultan Brunei atau Sultan Sulu
iv) berkuasa dan bertanggungjawab menjalankan pentadbiran di kawasan masing-masing
v) mempunyai undang-undang tersendiri dan tidak mengiktiraf kuasa lain

Peluasan Kuasa Dinasti Brooke Di Sarawak
sj t3b5 1
1) Sarawak Ketika Kehadiran James Brooke
– kawasan Sungai Sarawak merupakan kawasan ekonomi yang penting
– Sultan Brunei menghantar Pengiran Indera Mahkota ke kawasan ini sebagai pembesar Brunei untuk menguasai ekonomi
– Tahun 1820: kalangan masyarakat Melayu bertumpu di Lidah Tanah yang terletak di sekitar Sungai Sarawak. Kawasan ini menjadi pusat perdagangan dan pentadbiran kerana strategik mampu mengawal kegiatan prdagangan sungai dan kawasan pedalaman.

a) Sultan Omar Ali Saifuddin II, Sultan Brunei
– Sultan Brunei yang mentadbir wilayah Sarawak pada tahun 1827 berhasrat mengawal kegiatan perdagangan di Sarawak
– Pengiran Indera Mahkota mendirikan pusat pentadbiran di Kuching
– menimbulkan perbalahan dengan pembesar tempatan kerana mengenakan cukai yang tinggi dan krahan tenaga
– penentangan dipimpin oleh Datu Patinggi Ali yang ingin membebaskan Sarawak daripada cengkaman Pengiran Indera Mahkota

b) Pengiran Raja Muda Hashim
– Dihantar oleh Sultan Brunei untuk menyelesaikan masalah di Sarawak
– merupakan bapa saudara Sultan Brunei
– berusaha memujuk Datu Patinggi Ali dan pembesar Melayu, namun gagal
– beliau meminta bantuan James Brooke

c) James Brooke
– mencari peluang untuk mendapatkan Sarawak
– pada peringkat awal, menjalankan aktiviti pengembaraan di antara Sarawak dan Singapura dengan kapalnya Royalist
– mendapat sokongan pihak British melalui angkatan tentera laut
– menerima pelawaan Pengiran Raja Muda Hashim untuk menyelesaikan masalah di Sarawak
– James Brooke mengenakan syarat iaitu Pengiran Raja Muda Hashim perlu menyerahkan Sarawak kepada beliau

d) Datu Patinggi Ali
– pembesar tempatan di Sarawak
– melakukan penentangan terhadap pentadbiran Brunei pada tahun 1836
– menentang tindakan-tindakan wakil Sultan Brunei yang menjejaskan kehidupan masyarakat tempatan
– bersetuju berunding dengan James Brooke dan menamatkan penentangan terhadap Brunei

2) James Brooke mendapatkan kuasa pemerintahan
a) Rundingan
– James Brooke berunding dengan Pengiran Raja Muda Hashim apabila diminta untuk menyelesaikan pertelingkahan yang berlaku di Sarawak
– Dalam rundingan Pengiran Raja Muda Hashim menawarkan Sarawak kepada James Brooke dan tawaran ini dilakukan sebanyak 2 kali sebelum James Brooke menerimanya

b) Ugutan
– 2 kali ugutan dilakukan oleh James Brooke. Pertama terhadap Pengiran Raja Muda Hashim yang cuba bedolak-dalik dan tidak bersetuju dengan rundingan yang dilakukan sebelumnya iaitu menyerahkan Sarawak kepadanya. Bagi menyelesaikan masalah ini James Brooke mengugut Pengiran Raja Muda Hashim dengan bersedia menyerang kedudukan Pengiran Raja Muda Hashim di Kuching
– disebabkan ini Pengiran Raja Muda Hashim bersetuju menyerahkan pemerintahan Sarawak kepada James Brooke
– Yang kedua ialah dilakukan secara tidak langsung kepada pemerintah Brunei, Sultan Omar Ali Saifuddin apabila James Brooke hadi ke Brunei diiringi oleh angkatan tentera laut British
– kehadiran james Brooke adalah untuk mengesahkan penyerahan Sarawak
– Tindakan James Brooke menyebabkan Sultan bersetuju mengesahkan penyerahan Sarawak tersebut

c) Perjanjian
i) Perjanjian 1841 James Brooke dengan Pengiran Raja Muda Hashim
– James Brooke memerintah Sarawak dan menguasai hasilnya
– James Brooke harus menghormati dan memelihara undang-undang dan adat Melayu

ii) Perjanjian 1842 James Brooke dengan Sultan Brunei Sultan Omar Ali Saifuddin
– Sultan Brunei menyerahkan Sarawak dari kawasan Tanjung Datu ke Sungai Samarahan
– semua hasil pendapatan kawasan diserahkan kepada James Brooke
– James Brooke mestilah memberikan ufti tahunan sebanyak 2,500 Dolar Sepanyol kepada Sultan Brunei
– tidak boleh campur tangan dalam hal adat dan agama penduduk tempatan
– tidak bole dipindah milik tanpa kebenaran Sultan Brunei
– Sultan Brunei mengiktiraf James Brooke sebagai Raja Putih Sarawak

d) Ketenteraan
– James Brooke turut menggunakan kekuatan ketenteraan dalam usahanya untuk mendapatkan kuasa di Sarawak
– Bantuan ketenteraan diperoleh melalui sokongan kapal HMS Dido yang dimiliki oleh angkatan tentera laut British
– Kapal ini digunakan bagi memerangi ancaman lanun ynag mengganggu pedagangan dan ketenteraman Sarawak

Pengukuhan Kuasa

Usaha dan Tindakan
i) Kekuatan tentera
– James Brooke memperoleh bantuan dan sokongan daripada tnetera laut British
– Kapal perang HMS Dido berjaya menghancurkan kubu kuat orang Iban di Sungai Saribas dan Sungai Skrang

ii) Menentang kebangkitan orang tempatan
– James Brooke menganggap kebangkitan orang tempatan sebagai lanun
– isu ini menjadi alasan tindakan meluaskan kuasa di kawasan orang Iban sebagai tindakan yang sah dan mendapat sokongan British

iii) Memperoleh sokongan sebahagian masyarakat tempatan
– James Brooke berjaya memperoleh sokongan daripada sebahagian orang tempatan termasuklah sebahagian orang Melayu dan Iban

iv) Mengambil kesempatan daripada pertelingkahan yang wujud dalam masyarakat tempatan
– Di Mukah, James Brooke menyokong Pengiran Matusin yang berkonflik dengan Pengiran Ersat. Pengiran Ersat dan anaknya Pengiran Nipa lebih dihormati oleh penduduk tempatan. Brooke menyokong Pengiran Matusin hingga membolehkan Brooke memecahkan kekuatan masyarakat tempatan di Mukah

v) Menghapuskan tokoh tempatan yang menentang kedudukannya
– James Brooke berjaya menyingkirkan tokoh tempatan yang menentangnya
– Sharif Masahor yang dituduh terlibat dalam pakatan menyingkirkan Brooke dibuang ke Singapura
– Datu Patinggin Abang Abdul Ghafur bin Abang Qahar pula dibuang ke Melaka

vi) Memperkukuh petahanan Sarawak
– Benteng dan kubu yang dilengkapi dengan meiram didirikan di kawasan yang strategik bagi mengawal kawasan tersebut
– kubu di Sungai Skrang dibina pada tahun 1849 selepas Perang Beting Maru tamat bagi memerhati pergerakan kaum Iban Skrang daripada menentang pentadbiran Brooke di kawasan tersebut. Tahun 1849, kubu ini dinamakan Fort James
– Tahun 1862: Renjer Sarawak ditubuhkan bagi mengawasi keamanan dan pertahanan.

vii) Sokongan Kewangan
– Dalam usaha meluaskan kuasa di Sarawak, James Brooke memperoleh sokongan kewangan daripada pemodal ropah terutama Baroness Angela Burdett-Counts

Kronologi
i) Tahun 1841
– James Brooke memperuokleh kawasan Kuching, kemudiannya merangkumi kawasan dari Tanjung Datu ke Sungai Samarahan
– Sejak tahun 1840 James Brooke berjaya menguasai Batang Lupar dan Sungai Saribas

ii) Tahun 1853
– Penentangan orang Iban di Saribas dan Batang Lupar berjaya ditumpaskan dengan menggunakan alasan menghapuskan lanun.
– Sadong, Batang, Lupar, Saribas dan Kalaka berjaya diperoleh oleh James Brooke. Sebagai balasan, separuh daripada hasil pendapatan wilayah ini diberikan kepada Sultan Abdul Mumin

iii) Tahun 1861
– Sultan Abdul Mumin menyerahkan Sungai Rajang kepada James Brookes dengan bayaran 4500 dolar Sepanyol setahun kerana membantu menghapuskan kebangkitan orang tempatan
– kawasan yang terlibat Oya, Mukah, Tatau dan Bintulu

iv) Tahun 1883
– Orang Kayan yang mendiami kawasan Sungai Baram bangun menentang Kesultanan Brunei
– Charles berjaya mendapatkan Baram dan seluruh lembangan SUngai Baram daripada Sultan Brunei dengan bayaran ufti sebanyak 4200 Dolar Sepanyol setahun

v) Tahun 1885
– kawasan di Sungai Trusan diproleh oleh Charles Brooke dengan bayaran 4500 Dolar Sepanyol yang diserahkan kepada Temenggung kerana kawasan itu di bawah penguasaan beliau
– tindakan diambil bagi membolehkan isu pembunuhan beberapa peniaga Sarawak oleh orang Murut di kawasan itu dapat diselesaikan

vi) Tahun 1890
– Limbang diperoleh Charles Brooke pada tahun 1890
– tindakan ini dilakukan apabila penduduk Limbang bersetuju untuk menyertai Sarawak
– bayaran sebanyak 600 Dolar Sepanyol kepada Sultan Brunei

vii) Tahun 1905
– 12 Januari 1905, kerajaan Sarawak memperoleh hak terhadap Lawas yang sebelum itu dimiliki oleh SBUB
– sempadan Sarawak masih dikekalkan hingga kini

Peluasan Kuasa Syarikat Borneo Utara British di Sabah

Kemakmuran Sabah menarik pemodal asing
1) Kedudukan strategik
a) Sabah berada di tengah-tengah laluan perdagangan di antara China dan Singapura. Berhampiran dengan laluan Pulau Palawan yang merupakan laluan maritim bagi kapal-kapal dagang untuk belayar ke China dan Jepun
b) Sabah penting dalam aktiviti perdagangan yang melibatkan kepulauan Sulu hingga New Guinea dan Australia
c) Pelabuhan di sepanjang pantai barat dan timur Sabah merupakan pelabuhan semula jadi yang strategik. Kapal boleh berlabuh dengan selamat daripada tiupan angin monsun. Antara pelabuhan utama.

2) Kekayaan Ekonomi
a) Hasil ekonomi Sabah telah lama memasuki pasaran antarabangsa
b) barangan tersebut didagangkan oleh masyarakat tempatan dengan pedagang asing yang datang ke Sabah
c) Sarang burung mendapat permintaan yang tinggi dalam pasaran di China
d) keadaan ini menyebabkan pedagang Barat yang berminat mendapatkan barangan China menjadikan sarang burung sebagai barang dagangan yang penting untuk dibawa ke China
e) Di kawasan dataran dan lembah tanaman seperti indigo dan kapas hidup subur
f) Hal ini membolehkan pertanian komersial dijalankan dengan giat

Sabah sebelum SBUB

2 kawasan telah dimiliki British
1) Pulau Balambangan
– Tahun 1763: Alexander Dalrymple yang membuat perjanjian dengan Kesultanan Sulu telah mengibarkan bendera British di Pulau Balambangan yang menandakan pulau tersebut menjadi milik British
– penempatan British menghadapi pelbagai masalah termasuk serangan lanun
– British meninggalkan pulau pada bulan November 1805

2) Pulau Labuan
– James Brooke beusaha meluaskan daerah kekuasaan dengan mengadakan prjanjian dengan Sultan Brunei berhubung dengan Pulau Labuan
– Sultan Brunei menyerahkan Labuan kepada pihak British melalui perjanjian pada 18 disember 1846 dan pihak British betanggungjawab menumpaskan lanun di akwasan tersebut serta melindungi perdagangan
– James Brooke dilantik sebagai Gabenor yang pertama

Pertapakan SBUB
i) Sultan Brunei
ii) Charles Lee Moses menyewa Sabah daripada Sultan Brunei pada tahun 1865 selama setahun
iii) Moses menjual haknya kepada J.W. Torey dan T.B Harris dan menjadikan Kimanis sebagai pusat kegiatan dan perdagangan
iv) Alfred dan Edward Dent memajak pantai timur Sabah daripada Sultan Sulu pada tahun 1878
v) Baron Gustavus von Overbeck bekerjasama dengan Alfred dan Edward Dent memajukan Sabah
vi) Torrey menjual haknya kepada Baron Gustavus von Overbeck
vii) Pada Julai 1881, Alfred Dent dan adiknya menubuhkan British North Borneo Provisional Association Ltd. dan mendapat status piagam (Charter) pada 1 November 1881
viii) Tahub 1888, Borneo Utara menadi negeri naungan British. Pihak SBUB berupaya memerintah Borneo Utara hingga tahun 1942

Peluasan SBUB

Syarat SBUB untuk menerima Piagam Diraja
i) SBUB menerima Penasihat British
ii) SBUB perlu memelihara adat resam, agama dan undang-undang penduduk tempatan. SBUB hendaklah memerintah Sabah dengan adil dan saksama
iii) SBUB mesti melantik Pegawai Tadbir daripada pegawai yang diakui British
iv) SBUB tidak dibenarkan menyerahkan Sabah kepada pihak lain tanpa kebenaran British

2 matlamat utama SBUB
i) pembangunan Ekonomi melalui eksploitasi sumber yang terdapat di Sabah
ii) melindungi serta mempetahankan hak-hak masyarakat tempatan

– melalui piagam ini, SBUB mempunyai kuasa mentadbir Sabah,. Sir Rutherford Alcock menjadi presiden prtama, manakala Alfred Dent dilantik sebagai pengarah urusan
– kuasa sebenar syarikat terletak di tangan kalangan pemodal di London. Di Sabah sistem birokrasi yang diterajui oleh Gabenor dibentuk bagi memastikan usaha syarikat untuk mengaut keuntungan
– gabenor pertama William Hood Treacher (1881-1887)

Bentuk Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah

Pemantapan Pentadbiran
i) Pembahagian Wilayah
– pentadbiran Dinasti Brooke di Sarawak dan SBUB di Sabah menyusun semula sistem pentadbiran dengan membuat pembahagian terhadap wilayah-wilayah yang dikuasai.

Sarawak
– pada tahap awal, Raja Brooke membahagikan Sarawak kepada 3 bahagian bagi memudahkan pentadbiran
– Charles Brooke menambahkan 2 bahagian pada 1885 dan 1890
– setiap bahagian dipecahkan kepada daerah dan kampung
– sempadan kawasan ini menjadi asas pemilikan dan kekuasaan Dinasti Brooke. Berbeza daripada amalan sebelumnya yang lebih menekankan kepada hak percukaian

Bahagian 1: Sungai Sarawak dan Sadong
Bahagian 2: Batang Lupar, Saribas, Kalaka, Simanggung
Bahagian 3: Sungai Rajang, Oya, Mukah, Bintulu, Matu
Bahagian 4: Sungai Baram
Bahagian 5: Limbang, Trusan dan Lawas

Sabah
– SBUB turut melaksanakan pembahagian residensi di Sabah. Pada tahap awal hanya terdapat dua Residensi, Residensi Pantai Timur yang berpusak di Sandakan dan Residensi Pantai Barat yang berpusat di Jesselton
– Tahun 1922: kawasan pentadbiran terdiri daripada 5 residensi, iaitu Kudat, Pantai barat, Pedalaman, Pantai Timur dan Tawau yang kesemuanya berjumlah 17 daerah
– setiap Residensi diketuai oleh Residen, sementara di daerah pula diketuai oleh Pegawai Daerah
– setiap pegawai daerah dibantu oleh penolong pegawai daerah. kebiasaannya, Residen, Pegawai Daerah dan Penolong Pegawai Daerah berbangsa Inggeris atau Eropah

ii) Pengekalan Golongan Elit Tempatan
Sarawak
– Dinasti Brooke melibatkan kalangan pembesar tempatan dalam sistem pentadbiran atas nama dasar amanah
– Dasar ini digunakan bagi mengisi kekurangan pegawai-pegawai Eropah yang jumlahnya kecil
– Penglibatan orang tempatan seperti kalangan Datu, iaitu Datu Patinggi, Datu Bandar, Datu Temenggung serta dua jawatan baru, iaitu Datu Imam dan Datu Hakim
– Ketika zaman Charles Vyner Brooke, beberapa gelaran diwujudkan, iaitu Datu Menteri, Datu Pahlawan, Datu Bentara dan Datu Amar
– Para pembesar tidak lagi dibenarkan mengutip cukai, sebaliknya diberikan gaji dan peranan membantu pentadbiran
– Mengekalkan semua undang-undang temaptan dan adat yang tidak bercanggah dengan sistem barat.

Sabah
– bagi menjamin kecekapan dan pentadbiran yang baik, SBUB membahagikan ketua peribumi kepada ketua yang diakui dan yang tidak diakui
– Ketua Anak Negeri yang diakui diserapkan ke dalam sistem pentadbiran SBUB dan dibayar gaji, sementara Ketua Anak Negeri yang tidak diakui tidak dibayar gaji
– Institusi peribumi yang utama ialah Institusi Ketua Anak Negeri, Ketua Kampung dan Mahkamah Anak Negeri
– Ketua bergaji akan memelihara keamanan dan peraturan serta mengutip cukai kepala dan mentadbir keadilan
– Ketua Anak Negeri yang juga digelar Orang Kaya-Kaya (O.K.K) membantu Pegawai Daerah menjalankan pentadbiran pada peringkat daerah
– Ketua Anak Negeri juga dilantik menjadi hakim di Mahkamah Anak Negeri dan bertugas dalam menjaga keamanan daerah mereka, memungut cukai dan mengurus pentadbiran pengadilan

iii) Pentadbiran Berhierarki
Sarawak
sj t3b5 2

Sabah
sj t3b5 3

iv) Pentadbiran Berasaskan Kaum
Sarawak
a) Dinasti Brooke mengamalkan sistem pecah dan peirntah
b) 3 kategori masyarakat dikelompokkan iaitu Melayu, Iban dan Cina
c) Orang Melayu dalam pentadbiran, orang Cina dalam ekonomi dan orang Iban dalam keselamatan dan ketenteraan
d) Charles Brooke mewujudkan jawatan tertinggi masyarakat Iban iaitu Temenggung
e) Bagi orang Cina diwujudkan jawatan Kapitan dan Kangcu

Sabah
a) pentadbir dikenali sebagai Penolong Pegawai Daerah
b) pentadbiran berasaskan peribumi di Sabah
c) Ketua etnik berperanan dan dipilih berdasarkan personaliti dan kepakaran
d) memberi kesan kepada pentadbiran kerajaan peringkat tempatan

v) Perundangan
Sarawak
a) Undang-undang 8 perkara diperkenalkan pada januari 1842
b) Mahkamah diwujudkan dengan diadili oleh raja dan dibantu Ketua Majistret
c) Mahkamah Residen diwujudkan di setiap bahagian. Residen bertindak sebagai Majistret
d) Mahkamah Adat diwujudkan bagi mengadili kesalahan masyarakat temaptan
e) Tahun 1911 Mahkamah Cina diwujudkan di Kuching bagi menangani di Kuching bagi menangani dan mengrus hal ehwal dan kes-kes yang melibatkan masyarakat Cina

Sabah
a) menggunakan undang-undang barat dan tempatan
b) diwujudkan Mahkamah Majistret dan Mahkamah Anak Negeir
c) Mahkamah Majistret menggunakan undang-undang Barat
d) Mahkamah Majistret dadili oleh Pegawai Daerah
e) Mahkamah Anak Negeri diadili oleh Ketua Anak Negeri

Kuiz Sejarah Bab 5: Klik Sini
Sejarah Tingkatan 3 Bab 5:
Nota Sejarah: Tingkatan 3

Sejarah Tingkatan 3

Sejarah Tingkatan 3 Bab 1

Sejarah Tingkatan 3

Sejarah Tingkatan 3 Bab 2

Sejarah Tingkatan 3

Sejarah Tingkatan 3 Bab 3

Sejarah Tingkatan 3

Sejarah Tingkatan 3 Bab 4

Sejarah Tingkatan 3

Sejarah Tingkatan 3 Bab 5

Sejarah Tingkatan 3

Sejarah Tingkatan 3 Bab 6

Sejarah Tingkatan 3

Sejarah Tingkatan 3 Bab 7

Sejarah Tingkatan 3

Sejarah Tingkatan 3 Bab 8

Rencana Sign Of Time

Gog And Magog

Rencana Sign Of Time

Usury

Hadis Rencana

Antara Kebajikan Dan Dosa

Berita Rencana

Kementerian Pendidikan Malaysia Teliti Cadangan Tempatkan Calon SPM, STPM Di Asrama

Hadis

Komunikasi Yang Baik

Sign Of Time

One Eye

Sign Of Time

Ten Sign Of Last Hour

Hadis

Mengeratkan Silaturrahim

Berita

Virus G4 EA H1N1 Ditemui Di China

Hadis

Mencari Rezeki Yang Halal

Berita

Majlis Akad Nikah Boleh Dihadiri 250 Tetamu – Ismail Sabri

Berita

SPM Bermula Pada 6 Januari 2021

Berita

Cuti Akhir Tahun Persekolahan 2020 Dipendekkan

Eschatology

Mata Wang Dunia 2020

Hadis

Jauhi Sifat Takbur

Hadis

Kelebihan Solat Jenazah

Hadis

Kelebihan Azan

Berita

Sony Telah Memperkenalkan Konsol Terbaru PS5

Berita

KKM Mendedahkan 3 Produk Komestik Yang Mengandungi Racun Berjadual

Hadis

3 Perkara